بهترین داروهای ضد افسردگی در بارداری؛ بررسی داروهای کم خطر، عوارض و نکات مهم را در این مقاله بخوانید.
یکی از شایع ترین اختلالات روانی در دوران بارداری، افسردگی است. این اختلال در حین دوره بارداری، بعد از زایمان و حتی تا چندین ماه و در دوران شیردهی نیز خودش را نشان می دهد. با توجه به مطالعات صورت گرفته در این زمینه، بین 7 تا 20 درصد زنان باردار علائم افسردگی را تجربه می کنند. این اختلال می تواند از خفیف تا شدید باشد. کاهش انرژی و خلق پایین تا اختلال در عملکرد روزانه، انزواطلبی همگی از نشانه های سطوح خفیف تا شدید هستند.
لازم به ذکر است که افسردگی درمان نشده در دوران بارداری تنها بر سلامت روان مادر تأثیر نمی گذارد، بلکه ممکن است با مشکلاتی در سلامت جسمی مادر، اختلال در روند بارداری و حتی سلامت نوزاد نیز همراه باشد. به همین دلیل، درمان مناسب و به موقع افسردگی در دوران بارداری از اهمیت ویژه ای برخوردار است. با این حال، در صورت عدم درمان از طریق روش های غیر دارویی، باید به روان پزشکان مراجعه کرد. انتخاب داروی ضد افسردگی در این دوران همواره با چالش هایی همراه است؛ زیرا پزشکان باید میان مزایای درمان افسردگی و خطرات احتمالی دارو برای جنین تعادل برقرار کنند. در ادامه به بررسی داروهای ضد افسردگی کم خطر در این دوران می پردازیم.
آیا داروی ضد افسردگی کاملا بی خطری وجود دارد؟
می توان با اطمینان گفت که هیچ داروی ضد افسردگی صد در صد بی خطری برای دوران بارداری وجود ندارد. تمام داروهای ضد افسردگی با درجاتی از خطرات بالقوه همراه هستند که ممکن است در برخی افراد بروز کند، با وجود این، برخی داروها به دلیل بررسی های عمیق تری که بر رویشان صورت گرفته است، ایمنی نسبی بیشتری نسبت به سایر هم گروهی های خود دارند. به همین دلیل است که در منابع علمی معمولا از عبارت «داروهای ترجیحی» یا «داروهای با سابقه ایمنی بیشتر» استفاده می شود و نه «داروهای کاملاً بیخطر».
اهمیت درمان افسردگی در دوران بارداری
در گذشته تصور بر این بود که بهتر است در دوران بارداری از هرگونه داروی مربوط به اختلالات روانی اجتناب شود، اما تحقیقات جدید نشان داده اند که افسردگی درمان نشده می تواند پیامدها و خطرات به مراتب بیشتری را به دنبال داشته باشد.
در ادامه به برخی از این پیامدها و آسیب ها می پردازیم:
- افزایش خطر بروز افکار خودکشی
- اختلال خواب مزمن
- افزایش مصرف سیگار یا مواد مخدر در برخی افراد
- افزایش احتمال زایمان زودرس (اعلام شده در برخی مطالعات)
- سوء تغذیه
- کاهش کیفیت زندگی
- کاهش مراقبت از سلامت فردی
- افزایش خطر افسردگی پس از زایمان
به همین دلیل تصمیمگیری درباره درمان افسردگی تنها بر اساس خطرات دارو انجام نمی شود و خطرات ناشی از عدم درمان نیز به عنوان یک مولفه مهم مورد توجه قرار می گیرند.
انواع داروهای ضد افسردگی در بارداری براساس الویت
1. مهارکننده های بازجذب سروتونین (SSRIs)
یکی از کم عارضه ترین داروهای ضد اضطراب و استرس این دسته است. عملکرد مطلوب این گروه باعث شده تا به عنوان داروهای ترجیحی در دستور کار پزشکان قرار بگیرند.
از داروهای زیر مجموعه این گروه می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- سرترالین (Sertraline): در بین داروهای هم گروه، بیش ترین مطالعات ایمنی و سلامت روی این دارو انجام شده است. در بسیاری از راهنما های بالینی و تجویزهای پزشکی، سرترالین به عنوان یکی از مناسب ترین داروهای ضد اضطراب و ضد افسردگی انتخاب شده است. به یاد داشته باشید این محاسن به معنای عدم وجود عوارض احتمالی نیست.
- فلوکستین (Fluoxetine): پس از سرترالین، فلوکستین یکی از رایج ترین و قدیمی ترین داروی ضد اضطراب و افسردگی در دسته SSRI ها است. مزیت اصلی فلوکستین، حجم بالای داده های ایمنی موجود در پژوهش های علمی است.
- سیتالوپرام (Citalopram)
- اسسیتالوپرام (Escitalopram)
2. مهارکنندههای بازجذب سروتونین و نوراپینفرین (SNRIs)
یکی دیگر از خطوط درمان اضطراب، داروهای بازجذب سروتونین- نور اپی نفرین است. اثر بخشی این داروها تایید شده است اما از نظر ایمنی برای سلامت مادر و جنین، تحقیقات کمتر و محدود تری روی آن ها انجام شده است. برای این دسته عوارض احتمالی ثبت شده که شامل دو دسته کلی عوارض بر مادر و عوارض بر جنین می شود.
عوارض احتمالی بر جنین و نوزاد:
مشکلات تنفسی گذرا؛ افزایش احتمال تحریک پذیری نوزاد؛ تولد زودرس؛ وزن پایین هنگام تولد و مشکلات تطابق نوزادی پس از تولد
عوارض احتمالی بر مادر:
تهوع؛ خستگی؛ سردرد؛ اختلال خواب؛ سرگیجه و کاهش یا افزایش اشتها
مهمترین داروهای این گروه عبارتند از:
ونلافاکسین (Venlafaxine)
دولوکستین (Duloxetine)
این داروها علاوه بر سروتونین، بر انتقالدهنده عصبی نور اپی نفرین نیز تاثیر می گذارند. برخی پژوهش ها نشان می دهند که این داروها در بسیاری از زنان باردار قابل استفاده هستند، اما اطلاعات ایمنی آن ها در مقایسه با سرترالین و فلوکستین محدودتر است.
3. بوپروپیون (Bupropion)
بوپروپیون دارویی است که مکانیسم اثر متفاوتی نسبت به SSRIs دارد. در صورتی که مادر باردار نسبت به باز جزب کننده های سروتونین مقاومت نشان دهد، بوپروپیون به عنوان داروی ترجیحی بعدی مورد استفاده قرار می گیرد. علاوه بر این بوپروپیون بیشتر در مواردی چون؛ عدم پاسخ به SSRIs، وجود برخی عوارض دارویی، نیاز به ترک سیگار مورد استفاده قرار می گیرد. پژوهش ها و مطالعات تاکنون افزایش چشمگیری در خطر ناهنجاری های مادر زادی نشان نداده اند، اما حجم داده های موجود نسبت به سرترالین کمتر است.
4. داروهایی با الویت کمتر (داروهایی که نیازمند احتیاط بیشتری هستند)
برخی داروهای ضد افسردگی به دلیل نگرانی های ایمنی کمتر مورد استفاده قرار می گیرند یا تنها در شرایط خاص تجویز می شوند. در ادامه به برخی از مهم ترین گزینه ها می پردازیم.
- پاروکستین (Paroxetine): یکی از داروهایی است که در برخی مطالعات با افزایش خطر برخی ناهنجاری های قلبی جنین ارتباط داشته است. اگرچه نتایج تحقیقات همیشه یکسان نبوده اند، اما بسیاری از راهنما های درمانی توصیه می کنند در صورت امکان از گزینه های دیگری استفاده شود.
- داروهای سه حلقه ای: این خانواده شامل داروهایی چون؛ آمی تریپتیلین، نورتریپتیلین، ایمی پرامین می شود. این گروه سابقه طولانی تری در درمان افسردگی دارند اما با پیشرفت علم و همچنین به دلیل عوارض جانبی بیشتر، امروزه به عنوان خط اول درمان استفاده نمی شوند.
عوارض احتمالی داروهای ضد افسردگی در بارداری
همان طور که از ابتدای مقاله اشاره شد، هیچ دارویی به طور قطعی بدون عوارض نیست. بنابراین کسب پیش آگهی نسبت به عوارض احتمالی داروهای ضد اضطرابی و افسردگی دوران بارداری، می تواند کمک کننده باشد. در ادامه به دو دسته عوارض می پردازیم؛ عوارض در مادر و عوارض در جنین.
عوارض احتمالی در مادر
سرگیجه؛ تهوع؛ سردرد؛ خشکی دهان؛ بیخوابی؛ خوابآلودگی؛ تغییر اشتها و اختلالات گوارشی
عوارض احتمالی در نوزاد
وزن پایین هنگام تولد؛ مشکلات تنفسی گذرا؛ تولد زود هنگام؛ بی قراری نوزاد و سندرم تطابق نوزادی (در ادامه توضیح مختصری در این مورد داده می شود)
سندرم تطابق نوزادی (Neonatal Adaptation Syndrome)
یکی از موضوعات مورد بحث در پژوهش های جدید، سندرم تطابق نوزادی (Neonatal Adaptation Syndrome) است. برخی نوزادانی که در اواخر بارداری در معرض داروهای ضد افسردگی قرار گرفته اند، ممکن است پس از تولد علائمی مانند؛ تحریکپذیری، لرزش، مشکلات تغذیه، اختلال خواب و گریه بیش از حد را از خود نشان دهند. لازم به ذکر است که با توجه به مشاهدات صورت گرفته در اغلب موارد این علائم خفیف و موقتی هستند و طی چند روز تا چند هفته برطرف می شوند.
نقش پزشک در انتخاب داروی مناسب
انتخاب داروهای ضد افسردگی در بارداری یک تصمیم تخصصی است که باید بر اساس عوامل متعددی انجام شود:
- سن بارداری
- شدت افسردگی
- وضعیت سلامت جنین
- سابقه پاسخ به درمان
- سابقه بیماریهای جسمی
- داروهای مصرفی دیگر و تداخلات دارویی
به همین دلیل، دارویی که برای یک فرد مناسب است ممکن است برای فرد دیگری انتخاب مناسبی نباشد. با توجه به این موارد باید از مصرف خودسرانه هرگونه دارو در دوران بارداری پرهیز کرد.
نتیجه گیری درباره داروهای ضد افسردگی در بارداری
افسردگی در دوران بارداری یک مشکل شایع و مهم در بحث سلامت روان است که در صورت عدم درمان به موقع می تواند پیامدهای نا مطلوبی برای مادر و جنین ایجاد کند. بر اساس شواهد علمی موجود، داروهای گروه SSRI بهویژه سرترالین، فلوکستین، اسسیتالوپرام و سیتالوپرام از جمله داروهایی هستند که بیشترین داده های ایمنی درباره آن ها در دوران بارداری وجود دارد و معمولا به عنوان خط درمانی اول انتخاب می شوند.
داروهایی مانند ونلافاکسین، دولوکستین و بوپروپیون نیز در برخی شرایط ممکن است مورد استفاده قرار گیرند. در مقابل، برخی داروها مانند پاروکستین نیازمند احتیاط بیشتری هستند و معمولا تنها پس از ارزیابی دقیق و در موارد خاص توسط پزشک تجویز می شوند. این مقاله صرفا با هدف افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و نباید به عنوان توصیه پزشکی یا راهنمای مصرف دارو در نظر گرفته شود. مصرف خودسرانه، قطع ناگهانی یا تغییر دوز داروهای ضد افسردگی در دوران بارداری می تواند برای سلامت مادر و جنین خطرناک باشد. بنابراین باید به شدت از مصرف خودسرانه داروها خودداری شود و هرگونه تصمیم درمانی تنها تحت نظر پزشک متخصص انجام گیرد.
پژوهش، ترجمه و گردآوری: یگانه نیازبالی
منابع:
www.mayoclinic.org
www.acog.org
www.who.int
www.psychiatry.org
www.nice.org.uk
www.nhs.uk
mothertobaby.org
womensmentalhealth.org
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
