اضطراب جدایی والدین از فرزند؟ شاید تا به حال این موضوع را نشنیده باشید. با ما در این مقاله ی مهم و کاربردی همراه باشید. یکی از بنیادی ترین مفاهیم در روان شناسی رشد، دلبستگی است. این وضعیت نقش مهمی در شکل گیری روابط عاطفی انسان ایفا می کند. از نخستین ماه های زندگی، کودک پیوندی عاطفی با مراقبان اصلی خود، بهویژه مادر، برقرار می کند. این پیوند که در نظریه دلبستگی به تفصیل مورد مطالعه قرار گرفته است، نه تنها بر رشد هیجانی و اجتماعی کودک اثر می گذارد، بلکه بر احساسات و رفتارهای والدین نیز تاثیر عمیقی دارد. از ابتدای تحقیق در رابطه با سطوح دلبستگی، این حوزه مطالعاتی صرفا بر واکنش های کودک تاکید می کرد اما امروزه در حوزه روان شناسی خانواده، مساله جدیدی در باب دلبستگی والدین به فرزند ایجاد شده است.
مطالعات و پژوهش های جدید نشان می دهند که والدین نیز ممکن است هنگام دور شدن از فرزند خود دچار نگرانی، اضطراب و آشفتگی هیجانی شوند. این احساسات در برخی موارد طبیعی هستند، اما گاهی می توانند به سطحی برسند که عملکرد روزمره والدین یا روند استقلال یابی کودک را تحت تاثیر قرار دهند. در این مقاله قصد داریم دلبستگی والدین به فرزند را مورد بررسی قرار دهیم.
دلبستگی چیست؟
بهتر است پیش از ورود به بحث اصلی به معنا و مفهوم اصلی دلبستگی و مطالعات ذیل آن بپردازیم. مفهوم دلبستگی نخستین بار توسط جان بالبی مطرح شد. بالبی به عنوان یک روان کاو و کردارشناس، معتقد بود انسان ها به صورت زیستی برای ایجاد پیوندهای عاطفی نزدیک با مراقبان خود آماده شده اند. وی بعدها این نظریه را به کمک آینثورث، دستیار خود، آزمایش کرد. آزمایش «موقعیت نا آشنا» بر روی 22 کودک یک ساله انجام شد که از نظر مغزی سالم و دچار هیچ اختلال روانی نبودند. بر اساس نظریه دلبستگی، کودک برای بقا و احساس امنیت به وجود یک «پایگاه امن» نیاز دارد. والد یا مراقب اصلی این نقش را ایفا می کند و کودک در شرایط استرس یا ترس به او پناه می برد. آزمایش موقعیت نا آشنا نشان داد کیفیت رابطه والد (به خصوص مادر) و کودک می تواند بر رشد هیجانی و اجتماعی فرد در سراسر زندگی اثر بگذارد.
اضطراب جدایی والدین از فرزند چیست؟
اضطراب جدایی والدین از فرزند به مجموعه ای از نگرانی ها، ترس ها و واکنش های هیجانی اطلاق می شود که هنگام دوری از کودک یا احتمال دور شدن از او در والدین ایجاد و دیده می شود. این پدیده ممکن است در موقعیت های مختلفی مشاهده شود، از جمله:
• شروع مهد کودک
• ورود کودک به مدرسه
• اقامت کودک نزد بستگان
• سفرهای کوتاه یا بلند مدت
• استقلال تدریجی نوجوانان
• مهاجرت یا ترک خانه توسط فرزندان بزرگسال
البته این نکته را باید در نظر داشت که مقدار مشخص و کنترل شده ای از سطوح نگرانی در والدین طبیعی تلقی می شود، اما در برخی موارد این اضطراب می تواند شدت قابل توجهی پیدا کند و موجبات آزار خود فرد و فرزندش را فراهم کند. هر نوع نگرانی را نمی توان با برچسب «اختلال اضطرابی» نگاه کرد، تنها آن دسته از نگرانی ها حائز اهمیت هستند که باعث اختلال در روند عادی و روزمره زندگی فرد بشوند.
دلایل اضطراب جدایی والدین
پژوهشگران معتقدند عوامل متعددی در شکلگیری اضطراب جدایی والدین نقش دارند. در ادامه به اصلی ترین و پر تکرار ترین آن ها می پردازیم:
1. پیوند عاطفی قوی (شدید): شاید بتوان اولین و مهم ترین دلیل شکل گیری اضطراب جدایی والدین را شدت زیاد دلبستگی میان والد و فرزند دانست. هرچه پیوند عاطفی عمیق تر باشد، احتمال تجربه احساس فقدان یا نگرانی هنگام جدایی افزایش می یابد. این مسئله به ویژه در سال های ابتدایی زندگی کودک بیشتر مشاهده می شود و در دوران آغاز مهد کودک به اوج خود می رسد.
2. نگرانی درباره امنیت کودک: والدین به طور طبیعی مسئول حفظ سلامت و امنیت فرزند خود هستند. هنگامی که کودک خارج از نظارت مستقیم آن ها قرار می گیرد، برخی والدین ممکن است سناریوهای تهدید آمیز مختلفی را در ذهن خود تصور کنند و بر میزان نگرانی خود بی افزایند.
3. سبک دلبستگی والدین: بر اساس مطالعات صورت گرفته، می توان گفت که سبک دلبستگی خود والدین نیز بر نحوه تجربه جدایی تاثیر می گذارد. افرادی که دارای سبک دلبستگی اضطرابی هستند، معمولا نسبت به جدایی حساسیت بیشتری نشان می دهند و ممکن است نگرانی های بیشتری را تجربه کنند. در باب نوع دلبستگی در بزرگسالان می توان گفت که به صورت سه دسته کلی تقسیم بندی می شوند؛ دلبستگی ایمن و سازگار، دلبستگی خودشیفته و بی توجهی به دلبستگی. این دسته بندی که از طریق مصاحبه با بزرگسالان انجام شده است، ناشی از روابط خود فرد با والدین یا مراقبان اولیه خود در سال های اولیه زندگی است. تاثیر این بخش از مسائل فردی والدین امروزه را نیز نباید نادیده گرفت.
4. تجربه های گذشته: تجربه های تلخ یا ناگوار می توانند بر شدت این نوع از دلبستگی بی افزایند. تجاربی مانند؛ فقدان، جدایی، بیماری یا رویداد های استرس زا در گذشته، همگی می توانند آغاز کننده یا تسریع کننده روند دلبستگی باشند.
5. رنج عاطفی والدین: یکی از دلایلی که کمتر به آن پرداخته می شود، رنج عاطفی والدین (به خصوص مادران) است. این رنج عاطفی می تواند ناشی از گذشته یا زمان حال باشد. اما این رنج به چه معناست؟ در تمام مراحل یک زندگی مشترک تلخی و شیرینی، لحظات خوب و بد، صلح و جدایی موفت دیده می شود اما گاهی این مسائل به فرسودگی روحی افراد منجر می شود. در این صورت مغز برای دفاع از فرد مبتلا به آن، ممکن است از مکانیسم دفاعی «جابجایی» استفاده کند که در این صورت، فرد ( در اینجا مادر) آرامش خود را بیتشر در وجود فرزندش می بیند تا همسرش. این گسستگی نسبی عاطفی باعث ایجاد حس دلبستگی شدید والد به فرزند می شود و به مرور زمان اگر درمان نشود، شدید تر خواهد شد.
اضطراب جدایی والدین در مراحل مختلف رشد کودک
شدت و شکل اضطراب جدایی والدین در طول رشد کودک تغییر پذیر است. در ادامه به مراحل مختلف آن می پردازیم.
• دوران نوزادی: در این مرحله والدین مسئولیت کامل مراقبت از کودک را بر عهده دارند. بسیاری از والدین هنگام سپردن نوزاد به فردی دیگر احساس نگرانی شدیدی را تجربه می کنند. حساسیت والدین در این مرحله بسیار بالاست و ممکن است واکنش های دفاعی غیر ارادی نیز از خود نشان بدهند. گاهی اوقات این حالت تدافعی، در مقابل والد دوم بچه( معمولا پدر) نیز دیده می شود.
• دوران پیش دبستانی: ورود کودک به مهد کودک یکی از نخستین تجربه های جدایی منظم محسوب می شود. برخی والدین در این مرحله احساس غم، نگرانی یا احساس گناه را تجربه می کنند. گاهی برخی از والدین گزارش می دهند که در زمان غیاب کودک دچار احساس تشویش و بی قراری شده و نمی توانند به امورات روزمره خود برسند. این گزارشات بیشتر در درجات حاد این وضعیت دیده می شود.
• دوران دبستان: با افزایش استقلال کودک، والدین به تدریج با دوری های طولانی تر رو به رو میشوند. برای برخی خانواده ها این مرحله با نگرانی درباره روابط اجتماعی، عملکرد تحصیلی و امنیت کودک همراه است.
• نوجوانی: نوجوانان تمایل بیشتری به استقلال دارند. این تغییر می تواند برای والدینی که سالها نقش محافظتی پررنگی داشته اند، چالش برانگیز و نگران کننده باشد. واکنش های نظارتی مداوم، بررسی مداوم وسایل نوجوان و زیر نظر داشتن وی می تواند از نشانه های این نوع دلبستگی باشد. للازم به ذکر است که کنترل نامحسوس نوجوانان امری طبیعی و معقول است اما در حالتی که موجبات آزار خود فرد و فرزندش را فراهم کند، نیازمند پیگیری و دریافت مشاوره است چرا که این رفتارهای والدین می تواند باعث شورش و اعتراض های عملی فرزندشان شود و نتیجه معکوس داشته باشد.
• بزرگسالی فرزند: برخی والدین هنگام ازدواج، مهاجرت یا ترک خانه توسط فرزند خود، احساس خلاء عاطفی و اضطراب قابل توجهی را تجربه می کنند. این وضعیت گاهی با عنوان «سندرم آشیانه خالی» شناخته می شود.
علائم اضطراب جدایی والدین
اضطراب جدایی میتواند به شکلهای مختلفی ظاهر شود که در ادامه به پر تکرار ترین آن ها می پردازیم.
1. علائم هیجانی
تحریک پذیری بالا، ترس از وقوع حادثه، نگرانی مداوم، احساس نا امنی به هنگام غیبت فرزند و احساس غم و دلتنگی
2. علائم شناختی
دشواری در تمرکز، تصور سناریوهای فاجعه آمیز و اشتغال ذهنی مداوم به وضعیت کودک
3. علائم جسمانی
تپش قلب، تعریق بیش از حد، خشکی دهان، تنش عضلانی، بی خوابی، خستگی و سردرد
تأثیر اضطراب جدایی والدین بر کودک
بر اساس نتیجه تحقیقات می توان گفت که اضطراب والدین تنها یک تجربه فردی نیست و می تواند بر رفتار و هیجانات کودک و آینده وی نیز تاثیر بگذارد. کودکان به طور قابل توجهی به حالات هیجانی والدین حساس هستند. زمانی که والدین اضطراب شدیدی را تجربه می کنند، کودکان نیز ممکن است احساس نا امنی بیشتری داشته باشند. این تاثیرات می توانند شامل موارد زیر باشند؛
• افزایش اضطراب کودک
• اجتناب از تجربه های جدید
• وابستگی بیش از حد
• دشواری در استقلال یابی
• کاهش اعتماد به نفس
• کاهش سازگاری کودک
• ابتلا به برخی اختلالات روانی در آینده
تفاوت دلبستگی سالم و وابستگی افراطی
یکی از مهمترین موضوعات در روان شناسی خانواده، تمایز میان دلبستگی سالم و وابستگی افراطی است. دلبستگی سالم باعث میشود کودک احساس امنیت کند و در عین حال بتواند به تدریج استقلال خود را توسعه دهد، دلبستگی سالم عامل رشد اصولی کودک در جنبه های مختلف شناختی، اجتماعی و احساسی است. در مقابل، وابستگی افراطی ممکن است مانع رشد استقلال کودک شود و اضطراب جدایی را در هر دو طرف افزایش دهد، روند رشد را مختل کند و موجب بروز ناسازگاری های رفتاری در کودک شود.
• ویژگیهای دلبستگی سالم عبارتاند از:
1. احساس امنیت متقابل
2. حمایت عاطفی مناسب
3. انعطاف پذیری در روابط
4. احترام به استقلال فردی
نقش والدین در استقلال یابی کودک
یکی از اهداف مهم رشد روانی، دست یابی تدریجی کودک به استقلال است. مطالعات روان شناسی رشد نشان می دهند که استقلال و دلبستگی سالم مفاهیمی متضاد نیستند. در واقع کودکانی که دلبستگی ایمن را تجربه می کنند، معمولا اعتماد به نفس بیشتری برای کاوش محیط و پذیرش مسئولیت های جدید دارند، آن ها با محیط ها و شرایط جدید سازگار تر هستند و در روابط اجتماعی خود موفق تر عمل می کنند.
اضطراب جدایی والدین و سلامت روان
پژوهشها نشان داده اند که اضطراب جدایی حاد در والدین گاهی می تواند با سایر مشکلات سلامت روان همراه باشد، از جمله:
• اختلالات اضطرابی
• استرس مزمن
• افسردگی (Depression)
• وسواس فکری (OCD)
• اضطراب فراگیر (GAD)
نتیجه گیری مقاله ی اضطراب جدایی والدین
دلبستگی یکی از مهم ترین پیوند های عاطفی در زندگی انسان است و نقش اساسی در رشد هیجانی و اجتماعی کودک ایفا می کند. در کنار توجه به اضطراب جدایی کودکان، لازم است اضطراب جدایی والدین نیز مورد توجه قرار گیرد؛ وضعیتی که می تواند از نگرانی های طبیعی تا سطوح شدید تر اضطراب متغیر باشد و زندگی و عملکرد فرد را تحت الشعاع قرار دهد. این مقاله صرفا با هدف افزایش آگاهی عمومی و ارائه اطلاعات علمی تهیه شده است. مطالب ارائه شده جایگزین ارزیابی، تشخیص یا درمان تخصصی روان شناختی نیستند. در صورت وجود نگرانی های جدی درباره اضطراب جدایی یا مشکلات مرتبط با سلامت روان، بررسی تخصصی توسط روان شناس یا روان پزشک ضروری است.
تحقیق و ترجمه: یگانه نیازبالی
