گرمازدگی در بارداری را در واقع می توان آخرین و شدید ترین مرحله در اختلال تنظیم دمای بدن نامید. بدن انساس به کمک هیپوتالاموس که در کنترل دمای بدن نقش اساسی ایفا می کند، از گرم و سرد شدن شدید و حاد جلوگیری می کند. در اصل می توان هیپوتالاموس را همان سیستم خنککننده هوشمند بدن نامید که در مغز قرار دارد. این عملکرد هیپوتالاموس در مواقعی که با فعالیت بدنی بیشتر بدن را همراه می کنیم از طریق عرق کردن و گشاد شدن رگ های خونی پوست پررنگ تر دیده و حس می شود. اما به هنگام گرمازدگی Heat Stroke، این سیستم خنککننده دچار اختلال می شود.
این اختلال به معنای ناتوانی مغز (با کنترل هیپوتالاموس) در صدور دستور تولید عرق یا گشادسازی رگ های پوستی است و همین مساله باعث بالا رفتن انفجاری دمای بدن به بالای 40 درجه سانتی گراد می شود. این افزایش دما باعث آسیب رسیدن به سلول ها، آنزیم ها و پروتئین های سلولی میشود و در نهایت موجب برهم زدگی عملکرد سلولی و اختلال در ارگان های مختلف بدن از جمله مغر، کلیه ها و قلب می شود.
علت حساسیت بیشتر زنان نسبت به گرمازدگی در بارداری
همانطور که می دانید در دوران بارداری، بدن مادر تغییرات فیزیولوژیکی زیادی را تجربه می کند و همین امر در ارگان های مختلف باعث فشار بیشتر به بدن می شود، پس در قیاس با سایر انسان ها، زنان باردار در مقابل انواع خطرها، حساس تر عمل می کنند. یکی از مهم ترین تغییرات فیزیولوژیکی بدن مادر در این دوران، افزایش حجم خون و متابولیسم پایه بدن است. این مساله باعث می شود بدن مادر گرمای بیشتری را نسبت به قبل از بارداری تولید کند و برای خنک نگه داشتن دما، غدد عرقی فعال تری داشته باشد.
افزون بر مساله حجم خون بیشتر، سطح هورمون پروژسترون نیز در دوران بارداری بیشتر می شود، این هورمون در بالا رفتن دمای مرکزی بدن تا حدی موثر است. حالا می توان به این مساله پاسخ داد که چرا زنان باردار در روزهای گرم سال نیازمند توجه بیشتر و مراقبت های اساسی هستند. عوامل درونی و تغییرات ایجاد شده در بدن مادر از یک سو و عوامل محیطی و گرمای اطراف از سوی دیگر می توانند به صورت ترکیبی موجب بالا رفتن بیش از حد دمای بدن مادران باردار شده و آن ها را به سمت گرمازدگی ببرد که مرحله خطرناک و هشدار دهنده ای است.
علائم هشدار دهنده گرمازدگی در بارداری چیست؟
آگاهی داشتن نسبت به علائم بروز گرمازدگی و انجام اقدامات به موقع می تواند از کشیده شدن آن به مراحل اورژانسی و خطرناک، پیشگیری کند.
در ادامه به علائم شایع گرمازدگی می پردازیم؛
• تعریق زیاد: نشان دهنده فعالیت بیشتر غدد عرقی و مغز برای جلوگیری از گرم شدن بدن است.
• تشنگی شدید: احساس نیاز بدن به آب بیشتر جهت جبران آب و املاح از دست رفته در اثر تعریق زیاد را بیان می کند.
• سرگیجه یا سبکی سر: از دست دادن تعادل یا حس بی حالی می تواند نشانه هشاد بدن باشد.
• سردرد: بالا رفتن دما می تواند به عروق خونی فشار وارد کند و موجب سردرد شود. سردرد ناشی از کم آبی بدن نیز محتمل است.
• تهوع
علائم فوق به منزله شروع روند گرمازدگی هستند، اما اگر علائمی که در ادامه به آن ها میپردازیم ظاهر شوند، لازم است هرچه سریعتر به مراکز درمانی مراجعه شود.
علائم اورژانسی گرمازدگی در بارداری
• توقف فرآیند تعریق: به دنبال این اتفاق پوست شروع به داغ و خشک شدن می کند، پوست لب ها ترک خورده و حتی ممکن است دچار زخم باز شوند.
• تب بالا: افزایش ناگهانی دمای بدن و رسیدن به دمای 40 درجه و بالاتر از آن.
• گیجی یا اختلال در هوشیاری: از دست دادن موقعیت زمانی و مکانی، حواس پرتی و حتی هذیان می توانند از جمله نشانه های هشداردهنده در زمینه کاهش هوشیاری باشند.
• تپش قلب سریع: احساس سنگینی در قفسه سینه، تپش غیرمتعارف قلب می تواند زنگ هشداری مهم محسوب شود.
• تنفس سریع: نفس های بریده بریده و منقطع، کوتاه شده و کم حجم همگی از نشانه های شروع روند اورژانسی گرمازدگی هستند.
گرمازدگی در بارداری چه خطراتی را برای مادر و جنین ایجاد می کند؟
گرمازدگی می تواند مادر باردار را در وضعیت اورژانسی و استراحت مطلق برای مدتی قرار دهد اما این عارضه فقط برای مادر خطرناک نیست. افزایش دمای داخلی بدن مادر می تواند بر روی جنین هم تاثیر منفی بگذارد.
در هفته های اول بارداری، افزایش شدید دمای بدن (هایپرترمی) میتواند منجر به ایجاد عارضه و نقص در لوله عصبی (مانند اسپینا بیفیدا و آنانسفالی)، بروز ناهنجاری های قلبی، شکاف لب و کام، نقایص چشمی و کلیوی و اختلالات اسکلتی شود. در ماه های بالاتر، گرمازدگی شدید می تواند به کم آبی شدید بدن مادر (دهیدراتاسیون) و در نتیجه شروع انقباضات زودرس و کاذب در رحم ختم شود. این کم آبی می تواند باعث کاهش جریان خون رسانی به جنین هم شود که آسیب های جدی از جمله افزایش خطر زایمان زودرس، وزن تولد پایین و مردهزایی از نمونه های آن هستند.
پیشگیری از گرمازدگی در بارداری
• بدن خود را سیرآب کنید! در روزهای گرم سال و دوران بارداری ضروری است که به اندازه کافی آب بنوشید و بدنتان را از کم آبی حفظ کنید. به یاد داشته باشید در بین تمام نوشیدنی ها آب بهترین گزینه است و از نوشیدنی های حاوی کافئین، شیرین کننده های مصنوعی و قندی به دلیل احتمال کاهش سطح آب بدن، پرهیز کنید.
• لباس های مناسب فصل بپوشید! استفاده از لباسهای نخی، گشاد و رنگ روشن در روزهای گرم سال میتواند کمک زیادی به حفظ دمای مناسب بدن بکند. لباس های نخی به دلیل بافت تار و پودی آن و نیز جنس طبیعی خود، امکان گردش هوا را فراهم کرده و مانع از خفگی پوست شما می شوند. از پوشیدن لباس های تنگ، الیاف مصنوعی و رنگ تیره در روزهای گرم و آفتابی خودداری کنید.
• زمان، محافظ اصلی ما در روزهای گرم! برای پیاده روی و فعالیت روزانه بهترین زمان را انتخاب کنید. صبح زود یا عصر بهترین زمان بندی در روزهای گرم هستند. از بیرون رفتن های غیرضروری یا پیاده روی در ساعات اوج گرما (معمولا بین 10 صبح تا 4 بعد از ظهر) جدا خوددرای کنید.
• محیط خنک، آرامش بدن! استفاده از کولرگازی، آبی یا پنکه در ساعات اوج گرما در محیط خانه یا محل کار میتواند باعث تنظیم دمای بدن شود. دوش آب ولرم، کمپرس سرد غیرمستقیم یا استفاده از حوله خنک بر روی گردن و پیشانی به هنگام احساس گرما کمک کننده است.
• تغذیه مناسب فصل فراموش نشود! استفاده از میوه ها و سبزیجات حاوی فیبر بالا و آب دار مانند خیار، هندوانه و پرتقال به هیدراته نگه داشتن بدن کمک می کند. استفاده از غذاهای مناسب فصل مانند آب دوغ خیار نیز توصیه می شود.
نبایدهای روزهای گرم سال برای مادران باردار!
• استفاده از سونا و جکوزی داغ ممنوع! استفاده از سونا، جکوزی داغ یا حمام های بخار در بارداری ممنوع است چراکه با استفاده از موارد گفته شده، صرفا دمای بدن خود را بالا میبرید که می تواند خطر آفرین باشد.
• ورزش سنگین در گرما ممنوع! داشتن فعالیت بدنی و پیاده روی روزانه از جمله توصیه های پزشکی به مادران باردار است اما در هوای گرم و شرجی این فعالیت ها باید به ملایم ترین حالت خود اجرا شوند. به یاد داشته باشید که در صورت احساس خستگی یا گرما در بدن خود، بلافاصله دست از فعالیت بردارید و به استراحت و نوشیدن آب بپردازید.
ترجمه و گردآوری: یگانه نیازبالی
منابع:
www.who.int
www.cdc.gov
www.mayoclinic.org
www.aafp.org
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
