گرمازدگی چیست و چرا در کودکان بیشتر اتفاق می افتد؟ گرمازدگی (یا Heat Stroke) یا ضربه گرمایی، یکی از خطرناکترین واکنش های بدن در مقابل قرارگیری در معرض دمای بالا است. این واکنش بدن که می تواند تهدیدی جدی برای جان نوزادان و کودکان باشد با تشخیص به موقع و زودهنگام، کاملا می تواند تحت کنترل قرار بگیرد.
یکی از دلایل اصلی آسیب پذیری بیشتر کودکان در مقابل گرما به فاکتور تفاوت فیزیولوژیکی آنان برمی گردد. نسبت سطح بدن به وزن بدن یکی از این موارد است. کودکان نسبت به جثه شان سطح پوست بیشتری دارند که باعث می شود گرمای محیط را سریعتر جذب کنند. علاوه بر این، توانایی بدن کودکان برای تعریق کردن هنوز به بلوغ کامل نرسیده است. تعریق اصلیترین مکانیسم بدن برای خنک شدن است، اما در نوزادان و کودکان خردسال، غدد عرقی هنوز به طور کامل کارایی بزرگسالان را ندارند. بدن کودکان، به ویژه نوزادان، سیستم تنظیم دمای (ترمورگولاسیون) کامل و توانمندی مانند بزرگسالان ندارد و ذخایر مایع کمتری دارند، به همین دلیل این گروه سنی در مقابل گرما آسیب پذیرتر هستند و سریعتر واکنش نشان می دهند.
با توجه به این مساله باید در نظر داشت که؛ حتی در دماهایی که برای بزرگسالان قابل تحمل به نظر می رسد، نوزادان و کودکان ممکن است دچار مشکلات جدی شوند. دقت داشته باشید که محیط های بدون تهویه، فضای داخل خودروهای پارک شده که سیستم تهویه آنها خاموش یا شیشه های آن کاملا بسته است، از محیط های بسیار خطرناک و تهدیدکننده برای سلامت کودکان و نوزادان هستند.
انواع گرمازدگی نوزاد و کودک
گرمای پوستی (Heat Rash): این حالت معمولا در نوزادان شایع است و به صورت دانههای قرمز و خارشدار در چینهای پوستی یا نواحی پوشیده شده با پوشک ظاهر میشود. اگرچه خطرناک نیست، اما نشانهای از گرمای بیش از حد است.
گرفتگی عضلانی ناشی از گرما (Heat Cramps): انقباضات دردناک و ناگهانی عضلات، معمولاً در شکم، بازوها یا پاها. این حالت ناشی از از دست دادن آب و املاح (الکترولیتها) از طریق تعریق است.
خستگی ناشی از گرما (Heat Exhaustion): این مرحله جدیتر است. علائم شامل تعریق شدید، پوست سرد و مرطوب، نبض سریع و ضعیف، حالت تهوع، سرگیجه و خستگی مفرط است. اگر درمان نشود، میتواند به گرمازدگی پیشرفته تبدیل شود.
گرمازدگی (Heat Stroke): در این مرحله که به آن وضعیت هشدار و اورژانسی گفته میشود، علائمی مانند گیجی، تشنج، اختلال هوشیاری یا کما ظاهر می شود که بی درنگ باید نوزاد یا کودک را به مراکز درمانی منتقل کرد. گرمازدگی شدید می تواند دمای بدن را معمولا به بالاتر از ۴۰ درجه سانتیگراد برساند و حتی ممکن است تعریق بدن کاهش یابد، پوست داغ و خشک شود. خطر گرمازدگی حاد و اورژانسی معمولا در نوزادان و کودکان زیر یکسال شایع تر است. دلیل این امر این است که این گروه سنی نمی توانند اعتراض خود را نسبت به افزایش دما به صورت واضح نشان دهند، یا خود را از محیط گرم دور کنند، لباس شان را کم کنند و یا نیاز به آب را بیان کنند، بنابراین لازم است والدین با هوشیاری تمام مراقبت های لازم را انجام دهند.
علائم هشداردهنده گرمازدگی نوزاد و کودک
تشخیص زودهنگام کلید نجات جان کودک است. بنابراین لازم است والدین با دقت تمام وجود علائم زیر را در فرزند خود بررسی کنند؛
- تغییر در رفتار: بی قراری بیش از حد، گریه شدید یا سکوت بی سابقه، بیحالی و خواب آلودگی.
- عرق کردن غیرعادی: تعریق شدید یا برعکس، خشک و داغ بودن پوست (که نشانه خطرناکتر گرمازدگی است).
- تغییرات فیزیکی: صورت یا گردن قرمز شده، ضربان تند، تنفس سریع و منقطع.
- علائم گوارشی: تهوع، استفراغ یا دلپیچه.
- علائم عصبی: سردرد شدید، سرگیجه، گیجی و کاهش سطح هوشیاری، یا در موارد حاد، تشنج و بیهوشی.
در نوزادانی که نمیتوانند درد یا ناراحتی خود را بیان کنند، علائمی مانند گریه مداوم، کاهش ادرار (کمتر از ۶ پوشک خشک در ۲۴ ساعت)، و فرورفتگی ملاج (نرمی بالای سر) می تواند علامت هشداردهنده درمورد کم آبی بدن و شروع گرمازدگی شدید باشد.
پیشگیری از گرمازدگی نوزاد و کودک
اقدامات پیشگیرانه با انجام اقدامات پیشگیری کننده، می توانیم از بروز خطر گرمازدگی جلوگیری کنیم. این اقدامات شامل موارد زیر هستند.
1. آبرسانی کافی: کودکان به دلیل بازیگوشی، کمتر ابراز تشنگی می کنند، اما لازم است والدین توجه کافی در قبال تامین آب بدن کودک داشته باشند. به یاد داشته باشید که آبرسانی کافی به بدن کلید حل بسیاری از مشکلات است.
3. پوشش مناسب: از لباسهای نخی، سبک و روشن استفاده کنید. استفاده از کلاه لبه دار برای محافظت از صورت و گردن در برابر آفتاب توصیه می شود.
4. پرهیز از ساعات اوج گرما: از بیرون بردن کودکان در ساعات ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر که خورشید شدیدترین تابش را دارد، خودداری کنید.
5. هرگز کودک را در خودرو رها نکنید: حتی برای چند ثانیه. دمای داخل خودرو میتواند به سرعت به سطوح کشنده برسد.
6.محیط داخلی خنک: در روزهای گرم، هوای خانه را با استفاده از پنکه، کولر گازی یا باز کردن پنجرهها در طول شب، مطبوع نگه دارید.
اقدامات و روند درمان برای گرمازدگی نوزاد و کودک
1. اقدامات خانگی؛ مراحل ابتدایی و خفیف
انتقال به محیط خنک: کودک را فورا به داخل خانه یا زیر سایه ببرید. (جایی که هوا جریان دارد و خنکتر است).
کاهش دمای بدن: لباسهای اضافی را از تن کودک درآورید. میتوانید از کمپرس خنک (نه یخ مستقیم) روی پیشانی، گردن، زیر بغل و کشاله ران استفاده کنید. همچنین اسپری آب خنک یا حمام ولرم (نه سرد) می تواند به کاهش دما کمک شایانی کند.
آبرسانی: اگر کودک هوشیار است و می تواند عمل بلع را انجام دهد، به او مایعات خنک، محلولهای ORS (او آر اس) برای جبران املاح از دست رفته بدهید. از نوشیدنی های شیرین یا کافئین دار پرهیز کنید.
استراحت: اجازه دهید کودک در حالت نشسته یا درازکش استراحت کند.
2. اقدامات فوری- مراحل شدید و اورژانسی
اگر کودک شما از بیماری های زمینه ای رنج می برد یا داروهای خاص مانند برخی داروهای ضد روان پریشی یا دیورتیک ها (داروهای مدر) مصرف می کند، در روزهای گرم بیش از پیش باید مراقب وی باشید. کودکانی که بیماریهای مزمن قلبی-ریوی، چاقی مفرط، اختلالات عصبی یا ناتوانی ذهنی دارند بیش از هر گروه دیگری در معرض خطر گرمازدگی حاد هستند.
در صورت مشاهده هرکدام از موارد گفته شده، از قبیل؛ خشکی پوست (به خصوص در ناحیه لب ها و صورت)، گرم شدن بیش از حد بدن، خستگی یا بی حالی و از دست دادن هیجانات عادی (مثلا میل به بازی کردن نداشته باشد) بلافاصله با مراکز اورژانسی تماس گرفته یا سریعا کودک را به اولین مرکز درمانی منتقل کنید.
نتیجهگیری مطلب گرمازدگی نوزاد و کودک
گرمازدگی در نوزاد و کودک یک عارضه خطرناک اما قابل پیشگیری است. با در نظر داشتن تفاوتهای فیزیولوژیکی کودکان، علائم هشداردهنده و پیگیری به موقع، والدین می توانند از خطرات پیش رو جلوگیری کنند. توجه و انجام اقدامات پیشگیرانه مانند آبرسانی مداوم، پرهیز از حضور در محوطه هایی با گرمای بیش از حد و واکنش سریع در صورت مشاهده علائم غیرعادی می تواند سلامت کودک را حفظ کند.
در نهایت در صورت بروز اولین علائم گرمازدگی، بهتر است هرچه سریعتر کودک را از محل گرما دور کرده و با خنک نگه داشتن محیط اطراف، از بالاتر رفتن دمای بدن جلوگیری کنید. از اقدامات خودسرانه در قبال کودکان با بیماری های خاص جدا خودداری کنید و فورا با مراکز درمانی تماس بگیرید.
پژوهش و گردآوری: یگانه نیازبالی
منابع و مراجع :
www.healthychildren.org
www.cdc.gov
www.who.int
www.mayoclinic.org
www.sciencedirect.com
www.pregnancybirthbaby.org.au
jamanetwork.com
www.epa.gov
www.childrenscolorado.org
