قرصهای ضد بارداری خوراکی از روشهای رایج پیشگیری از بارداری هستند و در برخی شرایط، علاوه بر جلوگیری از بارداری، برای کنترل مشکلاتی مانند خونریزی شدید قاعدگی، دردهای قاعدگی، برخی علائم سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS)، آکنه هورمونی و اندومتریوز نیز مورد استفاده قرار میگیرند.
با این حال، مانند هر دارویی، مصرف قرص ضد بارداری میتواند با عوارضی همراه باشد. نوع و شدت این عوارض به نوع قرص، شرایط جسمی، سابقه پزشکی و عوامل خطر فرد بستگی دارد. بیشتر عوارض شایع، خفیف هستند و ممکن است پس از مدتی کاهش پیدا کنند؛ اما برخی عوارض نادر مانند لخته شدن خون اهمیت بیشتری دارند و نیازمند توجه فوری هستند.
در این مقاله، مهمترین عوارض قرص ضد بارداری، خطرات جدی، ارتباط آن با سرطان و شرایطی که مصرف بعضی از انواع قرصها در آنها مناسب نیست را بررسی میکنیم.
قرص ضد بارداری چگونه از بارداری جلوگیری میکند؟
قرصهای خوراکی ضد بارداری انواع مختلفی دارند. یکی از انواع رایج، قرصهای ترکیبی هستند که حاوی استروژن و پروژستیناند. این قرصها عمدتاً با مهار تخمکگذاری از بارداری جلوگیری میکنند و همچنین با تغییر مخاط دهانه رحم، عبور اسپرم را دشوارتر میکنند.
نوع دیگری از قرصهای خوراکی، قرصهای پروژستینی یا مینیپیل هستند که ترکیب و الگوی اثر متفاوتی دارند. بنابراین نمیتوان تمام عوارض و محدودیتهای قرصهای ترکیبی را به همه انواع قرصهای ضد بارداری نسبت داد.
شایعترین عوارض قرص ضد بارداری چیست؟
برخی افراد در ماههای نخست شروع مصرف قرص ممکن است دچار عوارضی شوند. این عوارض در بسیاری از افراد با گذشت زمان کمتر میشوند.
- لکهبینی یا خونریزی بین دورههای قاعدگی
- تغییر در الگوی خونریزی یا قاعدگی
- تهوع
- سردرد یا سرگیجه
- حساسیت یا درد پستانها
- تغییرات خلقی
اگر عوارض پس از چند ماه همچنان ادامه داشته باشند یا برای فرد آزاردهنده باشند، بهتر است با پزشک یا داروساز مشورت شود. ممکن است تغییر نوع قرص یا روش پیشگیری گزینه مناسبتری باشد.
آیا قرص ضد بارداری باعث افزایش وزن میشود؟
افزایش وزن معمولاً نباید بهصورت قطعی به مصرف قرص ترکیبی نسبت داده شود. شواهد موجود رابطه مستقیمی بین قرص ترکیبی و افزایش وزن را تأیید نمیکنند. اگر پس از شروع مصرف تغییر وزن قابل توجهی ایجاد شد، بهتر است عوامل دیگر نیز در نظر گرفته شوند و در صورت نیاز با پزشک مشورت شود.
آیا قرص ضد بارداری میل جنسی را تغییر میدهد؟
تغییر میل جنسی ممکن است در برخی افراد گزارش شود، اما نمیتوان هر تغییر در میل جنسی را مستقیماً به قرص نسبت داد. عوامل مختلف جسمی، روانی، هورمونی و شرایط رابطه نیز میتوانند بر میل جنسی تأثیر بگذارند.
عوارض جدی و نادر قرص ضد بارداری
عوارض جدی با مصرف قرصهای ضد بارداری نادر هستند، اما اهمیت بالینی بیشتری دارند. این موضوع بهویژه درباره قرصهای ترکیبی حاوی استروژن اهمیت دارد.
لخته شدن خون
یکی از عوارض مهم و نادر قرصهای ترکیبی، افزایش خطر ایجاد لخته خون است. لخته ممکن است در وریدهای پا ایجاد شود و در صورت حرکت به سمت ریه، باعث آمبولی ریه شود. در موارد نادر، لخته میتواند با سکته مغزی یا حمله قلبی نیز ارتباط داشته باشد.
خطر مطلق لخته خون پایین است، اما میزان آن برای همه قرصها یکسان نیست و به نوع فرآورده و عوامل خطر فرد بستگی دارد. عواملی مانند سیگار کشیدن، سن بالاتر، چاقی، سابقه شخصی لخته خون، بیحرکتی طولانیمدت و برخی شرایط پزشکی میتوانند در ارزیابی خطر اهمیت داشته باشند.
افزایش فشار خون
قرصهای حاوی استروژن میتوانند در برخی افراد باعث افزایش فشار خون شوند. به همین دلیل، بررسی فشار خون پیش از شروع مصرف و پیگیری آن در طول مصرف، بهویژه در افراد دارای عوامل خطر، اهمیت دارد.
اگر فشار خون بالا و کنترلنشده باشد، ممکن است پزشک استفاده از روش دیگری برای پیشگیری از بارداری را پیشنهاد کند.
سکته مغزی و حمله قلبی
سکته مغزی و حمله قلبی از عوارض بسیار نادر در زنان جوان و سالم هستند، اما وجود برخی عوامل خطر میتواند احتمال آنها را افزایش دهد.
برای مثال، مصرف سیگار در سنین بالاتر، فشار خون بالا، برخی بیماریهای قلبی عروقی و میگرن همراه با اورا از عواملی هستند که باید پیش از انتخاب قرص ترکیبی مورد توجه قرار گیرند.
علائم هشداردهنده لخته خون را بشناسید
در صورت مصرف قرص ترکیبی، آشنایی با علائم احتمالی لخته خون اهمیت دارد. در صورت بروز ناگهانی علائم زیر، باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود:
- تنگی نفس ناگهانی
- درد شدید یا غیرعادی قفسه سینه
- درد یا تورم ناگهانی، بهخصوص در یک پا
- سرفه همراه با خون
- ضعف یا بیحسی ناگهانی یک سمت بدن
- اختلال ناگهانی در تکلم یا بینایی
این علائم را نباید صرفاً به عوارض معمول قرص نسبت داد. در صورت بروز علائم شدید یا ناگهانی، مراجعه فوری به مراکز درمانی ضروری است.
آیا قرص ضد بارداری باعث سرطان میشود؟
رابطه قرصهای خوراکی ضد بارداری با سرطان ساده و یکطرفه نیست. مطالعات نشان دادهاند که مصرف این قرصها ممکن است با افزایش اندک خطر برخی سرطانها، از جمله سرطان پستان و سرطان دهانه رحم، همراه باشد؛ در مقابل، مصرف قرصهای خوراکی با کاهش خطر برخی سرطانها، بهخصوص سرطان تخمدان و سرطان آندومتر، ارتباط دارد.
خطر سرطان دهانه رحم پس از قطع مصرف به مرور کاهش پیدا میکند و شواهد نشان میدهند که حدود ۱۰ سال پس از قطع مصرف، این خطر به سطح زنان غیرمصرفکننده نزدیک میشود.
بنابراین، تصمیم درباره استفاده از قرص ضد بارداری باید با در نظر گرفتن سابقه پزشکی، عوامل خطر، نوع قرص و شرایط فرد انجام شود.
چه افرادی نباید قرص ضد بارداری ترکیبی مصرف کنند؟
قرصهای ترکیبی برای همه افراد مناسب نیستند. در برخی شرایط، مصرف این داروها ممکن است ممنوع باشد یا نیاز به ارزیابی دقیق پزشکی داشته باشد.
از جمله شرایط مهمی که باید پیش از مصرف بررسی شوند عبارتاند از:
- سابقه لخته خون یا آمبولی
- برخی انواع میگرن، بهخصوص میگرن همراه با اورا
- فشار خون بالا و کنترلنشده
- سابقه سکته مغزی یا برخی بیماریهای قلبی عروقی
- سیگار کشیدن، بهخصوص در سنین بالاتر
- برخی بیماریهای کبدی
- برخی شرایط مرتبط با سرطان پستان
- وجود چند عامل خطر همزمان برای بیماریهای قلبی یا لخته شدن خون
این فهرست به معنی آن نیست که هر فرد دارای یکی از این شرایط حتماً هیچ روش هورمونیای نمیتواند استفاده کند. مناسبترین روش پیشگیری باید بر اساس شرایط فرد و با نظر پزشک انتخاب شود.
آیا مزایای قرص ضد بارداری از عوارض آن بیشتر است؟
برای بسیاری از افرادی که از نظر پزشکی امکان استفاده از قرص را دارند، مزایای آن میتواند قابل توجه باشد. این مزایا فقط به پیشگیری از بارداری محدود نمیشوند.
قرصهای ترکیبی میتوانند به کاهش دردهای قاعدگی، کنترل خونریزی شدید و برخی علائم مرتبط با PCOS و اندومتریوز کمک کنند و با کاهش خطر برخی سرطانها، از جمله سرطان تخمدان و آندومتر، نیز ارتباط دارند.
با این حال، نمیتوان گفت که مزایای قرص برای همه افراد از خطرات آن بیشتر است. انتخاب روش مناسب پیشگیری باید با توجه به سن، سابقه پزشکی، داروهای مصرفی، فشار خون، سیگار کشیدن و سایر عوامل خطر انجام شود.
چگونه احتمال بروز عوارض قرص ضد بارداری را کاهش دهیم؟
- قبل از شروع مصرف، نوع مناسب قرص را با پزشک یا متخصص مربوطه انتخاب کنید.
- اگر سیگار مصرف میکنید، حتماً پزشک را در جریان قرار دهید.
- فشار خون خود را طبق توصیه پزشک بررسی کنید.
- در صورت سابقه لخته خون، میگرن همراه با اورا، بیماری قلبی، فشار خون بالا یا بیماریهای مهم دیگر، پیش از مصرف پزشک را مطلع کنید.
- در صورت جراحی یا بیحرکتی طولانیمدت، پزشک را از مصرف قرص ضد بارداری مطلع کنید.
- در صورت بروز علائم شدید یا ناگهانی مانند تنگی نفس، درد قفسه سینه یا تورم ناگهانی یک پا، فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنید.
سوالات متداول درباره عوارض قرص ضد بارداری
عوارض قرص ضد بارداری در ماه اول چیست؟
لکهبینی، تغییر در خونریزی قاعدگی، تهوع، سردرد، سرگیجه و حساسیت پستانها از عوارضی هستند که ممکن است در شروع مصرف دیده شوند. این عوارض در بسیاری از افراد با گذشت زمان کاهش پیدا میکنند.
آیا قرص ضد بارداری باعث چاقی میشود؟
برای قرصهای ترکیبی، شواهد کافی برای نسبت دادن افزایش وزن مستقیم به مصرف قرص وجود ندارد. در صورت تغییر قابل توجه وزن، بررسی سایر عوامل نیز اهمیت دارد.
آیا قرص ضد بارداری خطر لخته خون دارد؟
قرصهای ترکیبی حاوی استروژن میتوانند خطر لخته خون را کمی افزایش دهند، اما این عارضه نادر است. میزان خطر به نوع قرص و عوامل خطر فرد بستگی دارد.
آیا قرص ضد بارداری باعث سرطان میشود؟
ارتباط قرصهای خوراکی با سرطان پیچیده است. برخی مطالعات افزایش اندک خطر بعضی سرطانها و کاهش خطر برخی سرطانهای دیگر مانند سرطان تخمدان و آندومتر را نشان دادهاند.
چه زمانی باید مصرف قرص ضد بارداری را جدیتر پیگیری کرد؟
اگر عوارض مداوم یا آزاردهنده باشند، یا علائم ناگهانی و شدیدی مانند تنگی نفس، درد قفسه سینه، تورم یک پا، ضعف یکطرفه بدن یا اختلال ناگهانی تکلم و بینایی ایجاد شود، باید موضوع را سریعاً با پزشک یا مرکز درمانی در میان گذاشت.
جمعبندی
قرصهای ضد بارداری خوراکی از روشهای مؤثر پیشگیری از بارداری هستند و برخی انواع آنها علاوه بر جلوگیری از بارداری، برای کنترل بعضی مشکلات زنان نیز استفاده میشوند. عوارضی مانند لکهبینی، تغییرات قاعدگی، تهوع، سردرد و حساسیت پستان ممکن است در شروع مصرف ایجاد شوند و در بسیاری از افراد با گذشت زمان کاهش پیدا کنند.
در مقابل، عوارضی مانند لخته خون، سکته مغزی و حمله قلبی نادر هستند، اما در برخی افراد دارای عوامل خطر اهمیت بیشتری دارند. به همین دلیل، نمیتوان یک نوع قرص را برای همه افراد مناسب دانست.
بهترین روش برای انتخاب قرص ضد بارداری، بررسی شرایط فردی و سابقه پزشکی با کمک پزشک است. مصرف خودسرانه یا تغییر نوع قرص بدون مشورت با پزشک میتواند مناسب نباشد؛ بهخصوص اگر فرد سابقه بیماریهای قلبی عروقی، لخته خون، میگرن همراه با اورا، فشار خون بالا یا سایر عوامل خطر را داشته باشد.
ترجمه و پژوهش: یگانه نیازبالی
منابع :
NHS – Side effects and risks of the combined pill
World Health Organization (WHO) – Oral contraceptives
World Health Organization (WHO) – Medical Eligibility Criteria for Contraceptive Use, 6th edition
National Cancer Institute (NCI) – Oral Contraceptives and Cancer Risk
GOV.UK / MHRA – Combined hormonal contraceptives and venous thromboembolism
